Podatek VAT

Wyłudzenia w podatku VAT – trendy w kontrolach

Straty Skarbu Państwa związane z wyłudzeniami w podatku VAT w ciągu ostatnich kilkunastu lat szacowane są na kilkaset miliardów złotych. W latach 2015-2017 administracja skarbowa przeprowadziła ponad 130 tys. kontroli, z czego 84 tys. dotyczyły właśnie rzetelności rozliczania VAT w ramach, których stwierdzono uszczuplenia podatkowe na kwotę 67,8 mld zł.

Kontrole podatkowe i kontrole celno-skarbowe nie ograniczają się wyłącznie do podmiotów faktycznie zaangażowanych w wyłudzanie VAT, od których najczęściej nie jest możliwe wyegzekwowanie zaległego podatku.

Wręcz przeciwnie, zgodnie z wytycznymi MF przed wytypowaniem podmiotu do kontroli należy przeprowadzić analizę jego sytuacji majątkowej, aby ocenić, czy kontrola może przynieść wymierny efekt finansowy – unikać należy np. podmiotów niewypłacalnych. Tym samym, kontrolujący skupiają się przede wszystkim na podatnikach niezaangażowanych wprost w proceder oszustw podatkowych oraz wyłudzania podatku VAT, lecz będącymi jedynie uczestnikami łańcucha dostawy, w ramach którego na wcześniejszych etapach wykryto nieprawidłowości w rozliczeniu podatku VAT.

Na czym polegają wyłudzenia?

Przestępcy wykorzystują elementy konstrukcyjne podatku VAT, w szczególności zasady opodatkowania transakcji towarowych i usługowych pomiędzy państwami członkowskimi, dokonując wyłudzeń VAT poprzez m.in.:

  • fikcyjny zakup towarów i deklarowanie fikcyjnego podatku naliczonego,
  • brak rozliczania podatku należnego od transakcji sprzedaży,
  • nieuprawnione korzystanie z prawa do stawki 0% (np. poprzez deklarowanie fikcyjnych dostaw wewnątrzwspólnotowych),
  • odliczanie podatku naliczonego, w sytuacji, w której od danych transakcji nie odprowadzono VAT należnego, a podatnik o tym wiedział lub mógł wiedzieć.

Celem oszustw może być również wprowadzenie do obrotu towarów z nielegalnych źródeł.

Ryzyko dla podatnika

Przedsiębiorstwa, w których proces decyzyjny o dokonywanych zakupach jest rozproszony lub funkcjonują w oparciu o rozbudowany dział handlowy, są najbardziej narażone na nieświadome uczestnictwo w nielegalnym procederze, zmierzającym do wyłudzenia podatku VAT. Nie wyklucza to jednak, że w praktyce każdy przedsiębiorca może paść ofiarą takich przestępczych działań.

Konsekwencją uznania, że doszło do nieprawidłowości w rozliczeniu podatku VAT na którymkolwiek etapie łańcucha dostaw danego towaru może być zakwestionowanie przez organy podatkowe prawa każdego z jego uczestników do obniżenia podatku należnego o podatek naliczony lub zakwestionowanie prawa do zastosowania 0% stawki podatku VAT przy Wewnątrzwspólnotowej Dostawie Towarów, jeżeli nie dochowali oni należytej staranności i zostanie podważona ich dobra wiara.

Szczególnie narażeni są przedsiębiorcy prowadzący obrót poniższymi towarami w następujących branżach:

  • elektronicznej (podzespoły do elektroniki);
  • spożywczej (kawa, herbata, towary sypkie);
  • odzieżowej;
  • chemicznej (nawozy sztuczne, środki czystości);
  • budowlanej (beton, kruszywa, armatura);
  • farmaceutycznej (w tym leki dla zwierząt);
  • medycznej (testery, żyletki, rękawiczki ochronne itp.);
  • informatycznej („duży” sprzęt komputerowy);
  • motoryzacyjnej (części samochodowe);
  • jubilerskiej (kamienie szlachetne).

Działalność przestępcza jest jednak bardzo elastyczna i aktywność wyłudzeniowa może bardzo szybko przenosić się na inne branże. Dowiemy się o tym w perspektywie najbliższych lat – po wynikach działań organów kontroli.

Konsekwencje podatkowe

Udział w łańcuchu dostaw, w którym na wcześniejszym etapie doszło do wyłudzenia podatku VAT może prowadzić do istotnych, negatywnych konsekwencji dla podatników. Nie tylko wtedy, gdy wiedzieli o przestępczej działalności swojego bezpośredniego kontrahenta lub podmiotów na wcześniejszych etapach obrotu, lecz także gdy – zdaniem organów kontroli – mogli o niej wiedzieć, tj. nie dochowali należytej staranności w celu zweryfikowania swojego kontrahenta. Do konsekwencji tych należą m.in.:

  • odmowa prawa do odliczenia podatku naliczonego, jeżeli na wcześniejszym etapie doszło do wyłudzenia podatku VAT;
  • odmowa prawa do zastosowania 0% stawki VAT z tytułu wewnątrzwspólnotowej dostawy towarów.

Konsekwencje karne i karno-skarbowe

Zakwestionowanie prawidłowości rozliczeń podatnika przez organy podatkowe może skutkować pociągnięciem osób działających w imieniu podatnika do odpowiedzialności za przestępstwa pospolite i przestępstwa skarbowe, a także wymierzeniem samemu podatnikowi kar pieniężnych na podstawie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Ewentualne skazanie w procesie karnym wiązać się może z:

  • wielomilionowymi karami pieniężnymi dla podatnika i osób działających w jego imieniu, które zostały uznane za sprawców czynu;
  • karami pozbawienia wolności dla sprawców sięgającymi w przypadku przestępstw skarbowych 10 lat, a w przypadku przestępstw pospolitych 25 lat;
  • wpisem osób skazanych do Krajowego Rejestru Karnego;
  • orzeczeniem zakazu prowadzenia działalności gospodarczej lub sprawowania określonych funkcji;
  • przepadkiem przedsiębiorstwa.

Ceny Transferowe

Nadchodząca rewolucja w przepisach o cenach transferowych wyposaża fiskusa w nowe narzędzia kwestionowania rozliczeń pomiędzy podmiotami powiązanymi… czytaj więcej

Optymalizacje podatkowe

Powodem, dla którego optymalizacje znajdują się w obszarze szczególnego zainteresowania organów kontroli jest możliwość każdorazowego uzyskania dużych wpływów budżetowych w związku z zakwestionowaniem ich skutków podatkowych. Uzyskanie porównywalnych rezultatów finansowych wiązałoby się z koniecznością wykrycia innych nieprawidłowości w dokonanych rozliczeniach podatkowych w ramach nieporównywalnie większej liczby kontroli. Dlatego kontrolujący skupiają się na dużych kwotowo transakcjach dokonanych przez podatników w ostatnich latach.

Narzędzia wykorzystywane do kwestionowania dokonanych optymalizacji

Na podstawie art. 199a Ordynacji podatkowej, organy podatkowe mają możliwość przyjęcia – w przypadku uznania czynności za pozorną – skutków podatkowych czynności, która została pod nią ukryta. Przykładem tego rodzaju prób jest m.in. sprawa, która była przedmiotem rozstrzygnięcia w wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2016 r. (sygn. akt II FSK 3162/13). We wspomnianej sprawie, organ podatkowy uznał czynność aportu (w ramach którego doszło do podwyższenia wartości podatkowej objętych jego przedmiotem składników) wraz z następującym po nim szeregiem czynności zbycia składników majątku objętych aportem za sprzedaż i wywiódł z niej skutki podatkowe niekorzystne dla podatnika.

NSA zakwestionował rozstrzygnięcie organu, wskazując, że:

Przywołany wyrok jest korzystny dla podatników, aczkolwiek nie wiadomo jakie rozstrzygnięcie miałaby rozpatrywana przez NSA sprawa, gdyby organ podatkowy inaczej określił czynność pozorną i jakie będę kolejne rozstrzygnięcia sądów administracyjnych w podobnych sprawach, które zapadną w przyszłości. Z całą pewnością warto śledzić kolejne wyroki sądów administracyjnych dotyczące pozorności czynności w kontekście optymalizacji podatkowych, gdyż próby wykorzystywania art. 199a Ordynacji podatkowej są coraz częstsze w praktyce organów i na ten moment sprawy te nie dotarły do etapu sądowego.

Innym narzędziem, które organy wykorzystują do podważania skutków podatkowych przeprowadzonych optymalizacji / reorganizacji przeprowadzonych przez podmioty powiązane jest art. 11 ustawy o CIT. Należy pamiętać, że fakt, że dana transakcja nie występuje pomiędzy podmiotami niepowiązanymi nie oznacza automatycznie, że transakcja dokonana między podmiotami powiązanymi ma charakter nierynkowy, tak jak organy podatkowe próbują wykazywać.

Czy są inne podstawy do kwestionowania optymalizacji przez organy podatkowe?

Organy podatkowe mogą również próbować kwestionować skutki przeprowadzonych optymalizacji w związku z uznaniem, że (i) podatnik nie spełnił warunków ustawowych wymaganych dla przeprowadzenia transakcji w sposób neutralny podatkowo (np. brak posiadania przedsiębiorstwa/zorganizowanej części przedsiębiorstwa), (ii) zawyżył wartość wyceny stanowiącej podstawę przyjętych rozliczeń podatkowych lub (iii) w między czasie nastąpiła zmiana podejścia organów co do sposobu wykładni przepisów stanowiących podstawę przeprowadzonych optymalizacji. W ostatnim czasie zdarzają się również sytuacje, w których organy w ramach przeprowadzanych kontroli podważają ochronę wynikającą z otrzymanych przez podatników interpretacji indywidualnych wskazując, iż opis zdarzenia zawarty w złożonym wniosku nie był pełny i w związku z tym ocena wyrażona w interpretacji powinna być odmienna.

Jak przygotować się do kontroli?

W związku ze zwiększeniem zainteresowania organów podatkowych przeprowadzonymi optymalizacjami warto dokonać przeglądu dokonanych w minionych latach operacji tego typu, w tym dotyczącej ich dokumentacji oraz otrzymanych interpretacji indywidualnych. Dzięki temu możliwe będzie zidentyfikowanie ewentualnych ryzyk oraz przygotowanie i efektywne wdrożenie strategii na wypadek podjęcia kontroli jeszcze przed jej rozpoczęciem. Takie podejście zapewni lepszą pozycję w momencie rozpoczęcia kontroli i zwiększy szanse na jej pozytywne zakończenie. Efekty przygotowań mogą zostać opracowane np. w formie raportu, który będzie pomocny w przypadku rozpoczęcia kontroli podatkowej.

Podatek u źródła (WHT)

Od 2019 r. zmianie ulegną przepisy dotyczące pobierania podatku u źródła od dochodów pasywnych (np. dywidendy, odsetki, należności licencyjne) i opłat za tzw. usługi niematerialne (np. reklama, doradztwo, usługi zarządzania). Szczególnie duże zmiany czekają płatników wypłacającym kontrahentom ponad 2 mln złotych rocznie. Poniżej prezentujemy planowane zmiany w zakresie podatku u źródła.

Płatności do 2 mln zł rocznie na rzecz jednego kontrahenta

W stosunku do płatności nie przekraczających 2 mln zł, zasady rozliczania podatku u źródła nie ulegną zasadniczym zmianom. Co do zasady płatnik będzie uprawniony do zastosowania od razu obniżonej stawki wynikającej z umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania lub zwolnienia w przypadku spełnienia wszystkich warunków zwolnienia w tym m.in. będzie posiadał certyfikat rezydencji podatnika.
Nowością jest nałożenie na podatnika obowiązku zachowania należytej staranności przy weryfikowaniu czy zostały spełnione warunki do zastosowania obniżonej stawki podatku lub zwolnienia.

Nowe regulacje przewidują jednak dwie sytuacje, kiedy polski podmiot będzie mógł zastosować zwolnienie/obniżoną stawkę WHT od razu przy dokonywanej płatności.

  • w przypadku przedłożenia przez członków zarządu płatnika oświadczenia, że spełnione zostały wszystkie warunki do skorzystania z preferencyjnej stawki podatku.
  • w przypadku płatności podlegających zwolnieniu na gruncie prawa unijnego, jeżeli uzyska opinię organu podatkowego, że płatność podlega zwolnieniu na podstawie przepisów wspólnotowych. Rozwiązanie to ma jednak co najmniej 3 wady. Po pierwsze opłata za wniosek wynosi 2000 zł, po drugie organy mają 6 miesięcy na wydanie opinii, po trzecie taka opinia będzie ważna jedynie przez 36 miesięcy.

Procedura uproszczona

Płatności powyżej 2 mln zł rocznie na rzecz jednego kontrahenta

W przypadku płatności przekraczających 2 mln złotych, płatnik będzie zobowiązany do zapłaty całości podatku w Polsce, a następnie odbiorca płatności lub płatnik będą uprawnieni do wnioskowania o jego zwrot. Co do zasady procedura ta ma trwać do 6 miesięcy, choć może zostać przedłużona, a uprawnionemu do zwrotu nie przysługują z tego tytułu odsetki.

Do wniosku o zwrot nadpłaty uprawniony podmiot będzie obowiązany przedstawić szczegółową dokumentację dotyczącą danej płatności w tym m.in.: (i) certyfikat rezydencji, (ii) potwierdzenie rozliczenia należności, (iii) dokumenty potwierdzające zobowiązanie (np. umowa pożyczki), (iv) oświadczenie podatnika o spełnieniu warunków zwolnienia.

Wniosek zawiera również oświadczenie o prawdziwości faktów wskazanych we wniosku i zgodności dokumentów z oryginałami (pod groźbą sankcji karno-skarbowej).

Co to oznacza dla przedsiębiorców?

Planowane zmiany oznaczają, że organy podatkowe dążą do przerzucenia na płatników podatku wszystkich obowiązków związanych z weryfikacją prawidłowości rozliczenia WHT.

W praktyce przedsiębiorcy wypłacający należności podmiotom zagranicznym będą zobowiązani m.in. do:

Jakiekolwiek nieprawidłowości w zakresie przeprowadzonej weryfikacji kontrahenta bądź zebranych danych i dokumentów mogą będą skutkowały odmową zwrotu podatku w przypadku.