Ministerstwo Sprawiedliwości w ramach prac Komisji Kodyfikacyjnej opublikowało projekt kompleksowej nowelizacji Kodeksu spółek handlowych, który fundamentalnie zmienia model regulacji grup spółek. Propozycja ta ma zastąpić zazwyczaj krytykowany (i w praktyce niemal martwy) rozdział dotyczący tzw. „prawa holdingowego” wprowadzony nowelizacją z 2022 r. 

Projekt reformy koncentruje się przede wszystkim na stworzeniu nowego, bardziej elastycznego i przejrzystego modelu funkcjonowania grup spółek uchylając całkowicie dotychczasowe przepisy dotyczące prawa holdingowego. Celem jest wprowadzenie rozwiązań, które uwzględniają to, jak grupy kapitałowe rzeczywiście działają na rynku, oraz zapewniają równowagę między interesem grupy a interesami poszczególnych spółek i ich wspólników. W uzasadnieniu projektu wskazano, że aktualne regulacje nie odpowiadają potrzebom zgrupowań spółek, mają znikome zastosowanie praktyczne, a poza tym rodzą ryzyko prawne i ułatwiają nadużywanie władzy w spółkach.

Odejście od modelu opt‑in i nowa definicja grupy spółek

Zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym przynależność do grupy spółek w rozumieniu przepisów KSH ma charakter dobrowolny i uzależniona jest od decyzji spółki zależnej oraz wpisu do rejestru przedsiębiorców KRS (tj. spółki mogą zdecydować, czy chcą uczestniczyć w grupie spółek – model opt-in). Nowelizacja zakłada natomiast, że grupa spółek powstaje z mocy prawa (nie jest deklaracją spółki) w przypadku spełnienia ustawowej definicji. Zmiana w tym zakresie uzasadniana jest dążeniem do lepszego odzwierciedlenia stanu faktycznego – opartego nie na deklaracjach spółek, a realiach gospodarczych. W praktyce oznacza to, że grupą spółek mogą być objęte podmioty, które dotychczas mogły funkcjonować poza grupą spółek, pomimo tego, że model ich działania nie różnił się od modelu działania w ramach grupy.

Głównym kryterium uczestnictwa w grupie spółek jest łączne spełnienie ustawowych przesłanek, tj.  istnienie relacji dominacji (według definicji z KSH), trwałej współpracy gospodarczej, koordynacji zarządczej i wspólnej, długoterminowej strategii. Dopiero istnienie trwałych więzi gospodarczych uzasadnia podejmowanie przez spółki decyzji i działań w interesie całej grupy (traktowanej jako jednolity organizm gospodarczy), które potencjalnie mogą mieć dla danej spółki niekorzystne następstwa. Zrezygnowano zatem całkowicie z mechanizmu wiążących poleceń spółki dominującej, które aktualnie wpływają na zakres odpowiedzialności członków zarządu spółki zależnej i które jednocześnie stanowią dodatkowy wymóg formalny uczestnictwa w grupie spółek w zakresie przygotowywanej dokumentacji.

Interes grupy jako dopuszczalna podstawa działania

Decyzje podejmowane w ramach grupy spółek powinny być uwarunkowane interesem grupy (a nie tylko interesem danej spółki), przy czym projekt zmian świadomie nie wprowadza formalnej definicji takiego interesu ani zasad jego interpretowania. Interes grupy ma być ustalany przez spółkę bądź inny podmiot, który decyduje o działalności biznesowej grupy, co zwyczajowo znajduje odzwierciedlenie w strategii grupy. Jednocześnie, nowa regulacja legalizuje możliwość czasowego obciążania jednej spółki kosztami działań korzystnych dla całości grupy przy zachowaniu określonych warunków.

Powyższe działanie możliwe jest gdy interesy spółek pozostają w równowadze w rozsądnym okresie – nie dłuższym niż 5 lat i uzasadnionym charakterem współdziałania, nie prowadzi ono do ograniczenia korzyści z uczestnictwa w spółce, które mogą być rozsądnie oczekiwane przez wspólników lub akcjonariuszy oraz działania podejmowane przez spółkę nie zagrażają jej niewypłacalności. Ustawodawca przewiduje więc swobodę biznesową, ale nakłada obowiązek dbania o to, aby działania podejmowane w interesie grupy nie prowadziły do całkowitego pogorszenia sytuacji spółki zależnej. Spółka dominująca nie jest również uprawniona do wywierania wpływu na spółkę zależną, który skutkowałby naruszeniem któregokolwiek z powyżej wskazanych warunków.

Istotne jest, że reguły dotyczą wszystkich organów spółek uczestniczących w grupie, zarówno organów wykonawczych (zarząd, rada nadzorcza, rada dyrektorów), jak i właścicielskich (zgromadzenie wspólników, walne zgromadzenie), a także wspólników spółek osobowych, zarówno gdy prowadzą sprawy spółki, jak i gdy podejmują rozstrzygnięcia natury właścicielskiej.

Dopuszczalne jest także zrezygnowanie z uczestnictwa w grupie spółek – poprzez odpowiednią zmianę umowy lub statutu spółki zależnej. Możliwość ta może mieć znaczenie zwłaszcza dla spółek działających w formule joint-venture lub dla inwestorów finansowych, którzy preferują bardziej statyczne i przewidywalne zasady działania mające na celu kierowanie się przez spółkę swoim wyłącznym interesem.

Nowe zasady odpowiedzialności spółki dominującej

Ważną częścią projektu jest nowe ustrukturyzowanie zasad odpowiedzialności za działania realizowane w ramach grupy spółek w stosunku do podmiotów trzecich. Jedną ze zmian jest wprowadzenie odpowiedzialności spółki dominującej za szkodę wobec wierzycieli spółki zależnej w sytuacji, gdy jej wpływ przyczynił się do pogorszenia kondycji spółki zależnej i doprowadził do jej niewypłacalności. Odpowiedzialność ma charakter solidarny i obejmuje również inne podmioty dominujące w stosunku do spółki zależnej w ramach struktury grupy. Takie ustrukturyzowanie zasad odpowiedzialności ma zapewnić, aby nie była ona przenoszona na spółki zależne, w szczególności na członków zarządów takich spółek, którzy często nie mają realnego wpływu na podejmowane decyzje gospodarcze wynikające ze strategii grupy.

Wewnątrzgrupowy system zarządzania

Projekt przewiduje również możliwość implementacji w grupie wewnętrznego systemu przekazywania informacji, który ma usprawnić zarządzenie grupą spółek i ułatwić centrali uzyskiwanie danych niezbędnych do podejmowania strategicznych decyzji. System ten ma mieć rolę pomocniczą obok standardowego mechanizmu informacyjnego wspólników/akcjonariuszy.

Co dalej?

Planowana reforma wpisuje się w szerszą dyskusję nad dostosowaniem przepisów do praktyki funkcjonowania grup spółek. Projekt reformy dotyka fundamentów strategii zarządzania grupami kapitałowymi. Uznanie interesu grupy za dopuszczalną podstawę działania przy jednoczesnym wzmocnieniu odpowiedzialności spółki dominującej wymusza bardziej świadome projektowanie struktur decyzyjnych oraz transparentne alokowanie ryzyk i kosztów wewnątrz grupy. Należy pamiętać, że proces legislacyjny znajduje się jednak na wczesnym etapie, a ostateczny kształt regulacji pozostaje otwarty. Niezależnie od tempa i zakresu zmian, projekt stanowi istotny punkt odniesienia dla dalszej ewolucji prawa grup spółek w Polsce i powinien pozostawać na radarze wszystkich grup kapitałowych.